Doğalgaz Proje Hesabı Adım Adım: Debi, Kayıp, Çap
Güncelleme: 2026-10-27
Doğalgaz proje hesabının amacı basittir: her cihaza yeterli basınçta gaz ulaşsın, borudaki hız sınırı aşılmasın. Bunun için her hattın debisi bulunur, basınç kaybı hesaplanır ve kayıp sınırın altında kalana kadar çap seçilir.
Bu rehber 21 mbar konut tesisatını anlatır. Sonda kendi çözdüğümüz küçük bir örnek var. Bu örnek, şartnamelerdeki çözülmüş örneklerden biri değildir.
İzin verilen basınç kayıpları (21 mbar)
| Hat bölümü | Sınır | Not |
|---|---|---|
| Servis kutusu → sayaç vanası | ≤ 1,0 mbar | Tüm kaynaklarda aynı [1] |
| Sayaç → cihaz | ≤ 0,8 mbar | Tüm kaynaklarda aynı [1] |
| Vana + kör tapaya kadar | ≤ 0,7 mbar | Samgaz/Selçukgaz'da madde yok [1] |
| Servis kutusu → cihaz, toplam | ≤ 1,8 mbar | Yalnız Kırgaz ve Kargaz [1] |
| Yan bina branşmanına kadar | ≤ 0,4 mbar | Yalnız Samgaz ve Selçukgaz [1] |
Hesapta servis kutusu regülatörü, domestik regülatör, sayaç ve cihaz bağlantı hattı kayıpları ihmal edilir [2]. Kırgaz örnek projesi ise sayaca ζ = 2,0 vermiştir; bu fark şirketinize göre değişebilir [1].
1. Cihaz debisi
Doğal gazın alt ısıl değeri 8250 kcal/m³ alınır [2]. Tabloda olmayan cihazın debisi:
Q (m³/h) = kapasite (kcal/h) / 8250 / verim
İGDAŞ'ta 70 kW altındaki cihazda verim hesaba katılmaz, 70 kW ve üstünde %90 alınır [2]. Bazı şirketler katalogda olmayan her cihaz için düz %90 kullanır [1].
Asgari kabuller [2]:
- Evsel ocak: 1,6 m³/h
- Kombi: en az 2,5 m³/h (daha büyükse hesapla bulunur)
- Şofben: 2,2 m³/h
- Soba: 0,7 (denge bacalı) / 1,2 m³/h (bacalı)
2. Eşzamanlılık
Bütün cihazlar aynı anda tam güçte çalışmaz. Bu yüzden kolon ve bina bağlantı hattında bağımsız birim sayısına göre eşzaman faktörü uygulanır. Ocak + kombi için kolon debileri bütün kaynaklarda aynıdır [1], [3]:
| Daire sayısı | 1 | 2 | 4 | 8 | 10 | 20 | 100 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Debi (m³/h) | 3,5 | 7 | 11,8 | 20,5 | 24,5 | 43 | 162,8 |
Kurallar [3]:
- Kolon projesinde her bağımsız birimin branşman debisi en az 3,5 m³/h alınır.
- Daire içi toplam 5 m³/h'i aşarsa, aşan kısım daire ve kolon debisine aritmetik eklenir.
- 100'den fazla birimde 100 birimin faktörü (0,397) kullanılır.
- Ticari cihaz (çay kazanı, fırın, ızgara vb.) varsa f = 1 alınır.
Sayaç sonrasında cihaz türü ve sayısına göre ayrı bir tablo kullanılır; örneğin tek ocakta f = 0,621, tek kombide f = 1,0 [3]. Tablodaki ara değerler için enterpolasyon kuralı belgede yoktur [3].
3. Sürtünme kaybı
50 mbar ve altında [4]:
P1 − P2 = 23,2 × R × Q^1,82 / D^4,82 × L
- R = 0,6, Q m³/h, D boru iç çapı (mm), L m, P bar mutlak.
- ΔPR = (P1 − P2) × 1000 mbar.
- İlk hatta P1 = 1,021 bar (21 mbar sistem). Sonraki hatta P1, önceki hattın P2'sidir.
Çelik boru iç çapları: DN 15 = 15,7 mm, DN 20 = 21,1 mm, DN 25 = 26,9 mm, DN 32 = 35,2 mm, DN 40 = 40,9 mm [5].
Tablo mu formül mü? Kırgaz, Samgaz, Selçukgaz, Çorumgaz ve benzerleri 31 m³/h'e kadar çelik akış tablosunu ister; İGDAŞ, Esgaz, Palen, Torosgaz ve Doğugaz her debide formülü kullanır [1]. İki yöntem farklı sonuç verebilir. Örneğin 3,5 m³/h ve DN 25 için İGDAŞ Tablo-9 0,0234 mbar/m verir [5]; formül yaklaşık 0,0175 mbar/m verir.
4. Hız kontrolü
V = 353,677 × Q / (D² × P2) (m/s) [4]
| Basınç | Azami hız |
|---|---|
| 50 mbar ve altı | 6 m/s [1] |
| 50 mbar üstü, konut/ticari | 15 m/s [1] |
| Endüstriyel | 25 m/s [1] |
İGDAŞ'ta 50 mbar üstünde DN 65 ve altı 15 m/s, DN 80 ve üstü 25 m/s'dir [6]. Kargaz ve UDAŞ'ta 25 m/s değeri yoktur [1].
5. Yerel kayıplar (ζ)
ΔPz = 3,97 × 10⁻³ × Σζ × V² (mbar) [4]
| Parça | ζ |
|---|---|
| Dirsek 90° | 0,4 |
| Dirsek 45° | 0,3 |
| Redüksiyon | 0,5 |
| T düz geçiş | 0 |
| T kol ayrımı | 1,3 |
| Küresel vana | 0,5 |
Değerler İGDAŞ Tablo-12'den alınmıştır ve incelenen şartnamelerin çoğunda aynıdır [7], [1]. UDAŞ tablosu daha sadedir [1].
6. Yükseklik etkisi
ΔPH = 0,049 × H (mbar) [4]
Gaz havadan hafif olduğu için yükselen hatta basınç kazanılır: yükselmede H negatif, inişte pozitif alınır [4].
7. Toplam, kritik hat ve çap seçimi
Her hattın toplamı ΔP = ΔPR + ΔPz + ΔPH'dir. Basınç kaybının en büyük olduğu uç noktaya giden hatlar toplanır; buna kritik hat denir [4]. Sınır aşılırsa çap büyütülür ve hesap uygun sonuç bulunana kadar tekrarlanır [8]. Samgaz, virgülden sonra en az 3 basamak ister [9].
Çözülmüş örnek (kendi hesabımız)
Tek daire, 21 mbar. Sayaçtan sonra bir T ile kombiye ve ocağa ayrılan üç hat var. Kombi 24 kW: 24 × 860 = 20.640 kcal/h → 20.640 / 8250 = 2,50 m³/h (70 kW altı, verim yok). Ocak 1,6 m³/h.
İlk hatta 3,5 m³/h aldık. Bu, tek daire ocak + kombi kolon değeridir. Sayaç sonrası tabloyla tür bazında toplamak da yakın sonuç verir: 0,621 × 1,6 + 1,0 × 2,5 ≈ 3,49. Bu toplama biçimi şartnamede formül olarak yazılmamıştır.
Hat 1 (sayaç → T), Q = 3,5, DN 25, L = 4 m, 1 vana + 2 dirsek (Σζ = 1,3):
- 23,2 × 0,6 = 13,92; 3,5^1,82 ≈ 9,777; 26,9^4,82 ≈ 7,788 × 10⁶
- P1 − P2 = 13,92 × 9,777 / 7,788 × 10⁶ × 4 ≈ 6,99 × 10⁻⁵ bar → ΔPR ≈ 0,0699 mbar
- V = 353,677 × 3,5 / (26,9² × 1,021) ≈ 1,68 m/s
- ΔPz = 3,97 × 10⁻³ × 1,3 × 1,68² ≈ 0,0145 mbar
| Hat | Q | DN | L | ΔPR/L | ΔPR | V | Σζ | ΔPz | H | ΔPH | ΔP |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 (sayaç→T) | 3,5 | 25 | 4 | 0,0175 | 0,0699 | 1,68 | 1,3 | 0,0145 | 0 | 0 | 0,0844 |
| 2 (T→kombi) | 2,5 | 20 | 3 | 0,0305 | 0,0916 | 1,95 | 2,6 | 0,0391 | +1,0 | −0,0490 | 0,0817 |
| 3 (T→ocak) | 1,6 | 15 | 2 | 0,0564 | 0,1127 | 2,25 | 1,3 | 0,0261 | −0,5 | +0,0245 | 0,1633 |
Hat 2'de Σζ = T kol 1,3 + 2 dirsek 0,8 + vana 0,5. Hat 3'te T düz geçiş 0 + 2 dirsek + vana. Hat 2 kombiye 1 m yükselir, hat 3 ocağa 0,5 m iner.
Sonuç:
- Kritik hat 1 + 3 = 0,0844 + 0,1633 ≈ 0,248 mbar ≤ 0,8 mbar, uygun.
- Hat 1 + 2 = 0,166 mbar.
- Bütün hızlar 6 m/s'nin altında.
Çap küçük seçilseydi: Hat 1 DN 15 olsaydı ΔPR/L ≈ 0,234 mbar/m, ΔPR ≈ 0,937 mbar, V ≈ 4,92 m/s olurdu. Hız sınırı aşılmaz, ama tek başına bu hat 0,8 mbar'ı geçer. Bu yüzden çap büyütülür.
Not: Aynı hesabı tablo yöntemiyle yapan bir şirkette ΔPR/L değerleri farklı çıkar.
GazPlan ile nasıl yapılır
GazPlan'ın hesap motoru yukarıdaki formülleri her hat için uygular. Seçilen dağıtım şirketinin profiline göre tablo ya da formül yöntemini, sınırları ve ζ değerlerini kullanır. "Otomatik çap" önce hız sınırını sağlayan en küçük çapı seçer, sonra sınırı aşan güzergâhlarda en çok kayıp veren hattı bir kademe büyütür. Sonuç, şartnamedeki 12 sütunlu boru çapı hesap çizelgesine yazılır ve CSV olarak alınabilir. Kritik hatlar ve sınırı aşan hatlar sağ panelde kırmızı görünür.
Çizim tarafı için doğalgaz iç tesisat projesi nasıl çizilir rehberine bakın.
Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır; projeler sertifikalı mühendis tarafından hazırlanır ve dağıtım şirketinin güncel şartnamesi esastır.
Kaynaklar
- GazPlan şartname karşılaştırması (13 dağıtım şirketi şartnamesi), 2026, bölüm 2–4.
- İGDAŞ Doğal Gaz İç Tesisat Teknik Esasları 2017, s. 17–18.
- İGDAŞ Doğal Gaz İç Tesisat Teknik Esasları 2017, s. 18, 20–21 (Tablo-7, Tablo-8).
- İGDAŞ Doğal Gaz İç Tesisat Teknik Esasları 2017, s. 19 (madde 4.4.1).
- İGDAŞ Doğal Gaz İç Tesisat Teknik Esasları 2017, s. 15 (Tablo-1), s. 22 (Tablo-9).
- İGDAŞ Doğal Gaz İç Tesisat Teknik Esasları 2017, s. 18–19.
- İGDAŞ Doğal Gaz İç Tesisat Teknik Esasları 2017, s. 23–24 (Tablo-12, Çizelge-1).
- İGDAŞ Doğal Gaz İç Tesisat Teknik Esasları 2017, s. 20.
- SAMGAZ İç Tesisat Şartnamesi, Rev. 2019.03, s. 224.